Deprem Sonrası Çocuklar ve Ailelerle Yürüttüğümüz Çalışmalar
6 Şubat 2023’te meydana gelen Kahramanmaraş merkezli depremler, çocukların ve ailelerin yaşamında yalnızca ilk günlerle sınırlı kalmayan, uzun süreli etkiler bıraktı. Bu nedenle çalışmalarımızı yalnızca afetin hemen ardından ortaya çıkan ihtiyaçlara yanıt vermekle sınırlı tutmadık. İlk günlerde yapılan planlamalardan başlayarak sahada sürdürülen psikososyal destek çalışmalarına, bilimsel araştırmalardan ailelerin güvenilir bilgiye ulaşabileceği Afette Çocuk platformunun oluşturulmasına kadar uzanan çok aşamalı bir çalışma yürüttük.
Şubat–Nisan 2023 | İhtiyaçların Belirlenmesi ve Sahaya Hazırlık
Depremin hemen ardından, 27 Şubat 2023 tarihinde gerçekleştirilen ilk değerlendirme toplantılarında afet bölgesindeki çocukların ve ailelerin psikososyal ihtiyaçları ele alındı. Çocuklarda görülebilecek stres tepkilerinin belirlenmesi, ailelere sunulacak psikososyal desteğin sürekliliğinin sağlanması, çocuklara yönelik eğitim ve oyun materyallerinin hazırlanması ve bölgede kalıcı bir çalışma alanı oluşturulması için ilk planlamalar bu dönemde yapıldı.
Kahramanmaraş Onikişubat ilçesindeki Savunma Sanayii Konteyner Kent’in kurulmasıyla birlikte çalışmaların yürütüleceği alan da şekillendi. Konteyner kentin 3. Etabında çocuk ve ergenlere yönelik bir psikososyal destek merkezi, bir kütüphane ve personelin sahada sürekli bulunabilmesini sağlayacak yaşam alanı oluşturuldu. Kütüphane; okul öncesi çocuklardan gençlere, sınava hazırlanan öğrencilerden yetişkinlere kadar farklı yaş gruplarının yararlanabileceği kitap ve kaynaklarla donatıldı. Psikososyal destek merkezi ise çocukların oyun, resim, sanat ve farklı ifade yollarını kullanabilecekleri güvenli bir alan olarak hazırlandı.
Mayıs–Aralık 2023 | Çocuklar ve Ailelerle Doğrudan Psikososyal Destek
4 Mayıs 2023 itibarıyla konteyner kentte düzenli psikososyal destek faaliyetleri başladı. İlk aşamada Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı saha ekiplerinin gözlemleri incelendi; ailelerle görüşülerek deprem sonrasında çocuklarda ortaya çıkan değişiklikler değerlendirildi. Ebeveynlere çocukların deprem sonrasında gösterebileceği korku, ebeveynden ayrılmak istememe, gece korkuları, öfke, alt ıslatma ve benzeri tepkiler hakkında bilgi verildi.
Depremden yoğun biçimde etkilenen çocuklarla bireysel oyun terapileri, ergenlerle ise bireysel psikolojik danışma görüşmeleri yürütüldü. İlk dönemde özellikle çocuğun yaşadığı korkuyu ifade edebilmesi, yeniden güven duygusu geliştirebilmesi ve deprem sonrasında kullanabileceği baş etme yollarını güçlendirebilmesi üzerinde duruldu. Bu kapsamda travma sonrası yoğun stres belirtileri gösteren 23 çocuk ve 6 ergenle doğrudan çalışıldı.
Zaman ilerledikçe çalışmalar yalnızca depremle doğrudan ilişkili belirtilerle sınırlı kalmadı. Çocukların aile ilişkileri, davranış sorunları, duygularını ifade etme güçlükleri ve akran ilişkileri gibi alanlarda daha uzun süreli bireysel ve grup çalışmaları yürütüldü. Ebeveynler de sürecin önemli bir parçası oldu; çocuklarla yapılan görüşmelere paralel olarak ailelerle düzenli danışmanlık görüşmeleri gerçekleştirildi.
Aynı dönemde psikososyal destek hizmetlerinin mümkün olduğunca fazla çocuğa ulaşabilmesi için haftalık toplu eğitimler başlatıldı. Her hafta ortalama 70–120 çocuğun katıldığı bu çalışmalarda mahremiyet, akran zorbalığı, duygu tanıma ve düzenleme, öfke ve stresle baş etme, problem çözme, çocuk hakları, ağız ve diş sağlığı, beden temizliği ve birlikte yaşam gibi günlük yaşam açısından önemli konular ele alındı.
2023–2024 | Psikososyal Desteğin Günlük Yaşamın Bir Parçası Haline Gelmesi
Afet sonrasında iyileşmenin yalnızca bireysel görüşmelerle gerçekleşmeyeceği düşüncesiyle çalışmalar zaman içerisinde genişletildi. Çocuklarla bireysel çalışmaların yanı sıra grup oyun terapileri oluşturuldu. Gruplarda çocukların kendilerini ifade etmeleri, özgüven geliştirmeleri, başka çocukların duygularını fark etmeleri ve akran ilişkilerini güçlendirmeleri desteklendi.
Ergenlerle bireysel görüşmelerin yanında film, kitap ve münazara kulüpleri oluşturuldu. Bu çalışmalar, gençlerin bir araya gelebildiği, düşüncelerini ifade edebildiği ve günlük yaşamın yeniden kurulmasına katılabildiği düzenli sosyal alanlar oluşturmayı amaçladı.
Haziran 2023’ten itibaren konteyner kentte yaşayan kadınlarla da haftalık grup çalışmaları yürütüldü. Bu buluşmalarda deprem sonrası stres, aile içi iletişim, ebeveyn–çocuk ilişkisi, sınır koyma, problem çözme ve duygu düzenleme gibi konular ele alındı. Bunun yanında çocuklar, ergenler ve özellikle kadınların konteyner kent dışındaki sosyal yaşama yeniden katılabilmeleri amacıyla Kahramanmaraş’taki yerel işletmelerin desteğiyle çeşitli sosyal etkinlikler gerçekleştirildi.
Böylece psikososyal destek, yalnızca belirli bir sorun ortaya çıktığında başvurulan bir hizmet olmaktan çıkarılarak çocukların, gençlerin ve ailelerin günlük yaşamına eşlik eden daha geniş bir destek ağına dönüştürüldü.
2024–2025 | Sahadaki Deneyimin Bilimsel Çalışmalara Dönüşmesi
Sahada geçirilen uzun süre, özellikle küçük çocukların afet sonrasında gösterdiği tepkilerin daha iyi anlaşılması gerektiğini gösterdi. Bu ihtiyaçtan hareketle “Okul Öncesi Çocukların Uzun Dönemdeki Travma Tepkileri Ölçeği” geliştirme çalışmaları başlatıldı.
Öncelikle çocukların afet sonrasında gösterebileceği davranışsal ve duygusal tepkiler alan yazın, uzman görüşleri ve sahadaki gözlemler doğrultusunda incelendi. Hazırlanan maddeler pilot çalışmalarla değerlendirildi ve daha sonra Kahramanmaraş’taki konteyner kentlerde yaşayan, 3–6 yaş arasında çocuğu bulunan ebeveynlerle geniş kapsamlı bir çalışma gerçekleştirildi. Kasım 2024 ile Şubat 2025 arasında yürütülen araştırmanın farklı aşamalarına toplam 516 ebeveyn katıldı.
Bu çalışma sonucunda, küçük çocukların afet sonrası uzun dönemde gösterebildikleri tepkilerin ebeveyn gözlemleri üzerinden değerlendirilmesine yardımcı olacak geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı geliştirildi. Böylece sahada karşılaşılan ihtiyaçlardan hareketle başlayan çalışma, gelecekte afetlerden etkilenen çocukların ihtiyaçlarının daha erken fark edilmesine yardımcı olabilecek bilimsel bir çıktıya dönüştü.
Proje kapsamında aynı zamanda depremden etkilenen ebeveynler ile ergenler arasındaki ilişkiyi anlamaya yönelik bir yüksek lisans araştırması gerçekleştirildi. Araştırmanın nicel bölümünde 121 ebeveyn ve 121 ergenle çalışılırken, nitel bölümde 20 ergenle ayrıntılı görüşmeler yapıldı. Elde edilen bulgular, afet sonrasında çocuk ve ergenlerin iyilik hâlinin yalnızca kendi yaşadıklarıyla değil, ailelerinin yaşadığı güçlükler ve aile içindeki ilişkilerle de yakından bağlantılı olduğunu gösterdi.
2024’ten Bugüne | Sahada Üretilen Bilginin Herkese Ulaştırılması
Sahada yürütülen çalışmalar sırasında ailelerin yalnızca yüz yüze psikososyal desteğe değil, doğru ve güvenilir bilgiye de ihtiyaç duyduğu görüldü. Bu nedenle 2024 yılında proje çalışmalarının bir başka önemli ayağı olarak Afette Çocuk internet sitesinin hazırlıklarına başlandı.
Afettecocuk.org; proje sırasında edinilen deneyimlerin ve geliştirilen kaynakların yalnızca proje sahasında kalmaması, afetlerden etkilenen daha fazla çocuğa, ebeveyne ve uzmana ulaşabilmesi amacıyla oluşturuldu.
Platformda çocuk ve ailelere yönelik psikososyal destek içeriklerinin yanı sıra proje raporları, ebeveyn rehberleri, broşürler, çocuklar için önerilen kitap ve çizgi filmler, çevrim içi kaynaklar ve farklı alanlardan uzmanların hazırladığı videolar bir araya getirildi. Çocuk gelişimi, aile içi iletişim, yas, sosyal-duygusal gelişim ve afet sonrası çocukların desteklenmesi gibi birçok konuda hazırlanan içeriklerle ailelerin ihtiyaç duyduklarında başvurabilecekleri güvenilir ve anlaşılır bir kaynak oluşturulması amaçlandı.
6 Şubat 2023 sonrasında başlayan bu süreç, zaman içinde farklı bir yön kazandı. Önce sahada çocukları ve aileleri dinledik; ardından ihtiyaçlara göre psikososyal destek çalışmaları geliştirdik. Sahada karşılaştığımız soruları bilimsel araştırmalara taşıdık ve elde edilen bilgi ve deneyimin daha fazla insana ulaşabilmesi için Afette Çocuk’u oluşturduk.
Afet sonrasında çocuklara sunulan desteğin yalnızca ilk günlerle sınırlı kalmaması; çocukların, ailelerin ve onları destekleyen uzmanların değişen ihtiyaçlarına göre devam edebilmesi gerektiğine inanıyoruz.
